DİKSİYON TEKERLEMELERİ

Tekerleme bir oyun gibi görünür ama aslında dilin, dudağın ve çenenin spor salonudur. Yan yana gelince dili dolaştıran sesleri bilerek üst üste yığar; onları net söyleyebilmek için ağız kaslarını çalıştırmak zorunda kalırsın. Spiker, oyuncu, sunucu ve öğretmenlerin ısınma çalışması tam da budur. Sistemli çalışmak istersen diksiyon eğitimi bu alıştırmaları bir program içinde ilerletir.

Tekerleme Ne İşe Yarar?

Tekerlemeler söyleyişi güçlendiren en pratik diksiyon egzersizleridir. Kısa ve düzenli çalışmayla şunları geliştirir:

Tekerleme Nasıl Çalışılır?

İlk seferde hızlı söylemeye çalışmak en sık yapılan hatadır — dilin dolaşır, pes edersin. Doğru yol yavaştan hızlıya, abartılı boğumlamayla ilerlemektir.

1. Önce yavaş oku; her kelimeyi ve sesi tanı.
2. Sesleri abartarak boğumla — ağzını gereğinden fazla aç.
3. Doğru söyleyene kadar hızlanma; net olunca tempoyu artır.
4. Aynada ağzını izle; dudak ve çene hareketini gör.
5. Sesini kaydet, geri dinle; nerede takıldığını yakala.

Hazırlık ve Isınma

Sporcu ısınmadan koşmaz; sen de ağız kaslarını ısıtmadan tekerlemeye girme. Aşağıdaki jimnastik çene, dudak ve dili gevşetir — 2-3 dakika yeter.

Sesli harf açma

Türkçenin sekiz sesli harfi ağzın farklı açıklıklarıyla oluşur. Kapalı ağızla konuşan kişi "yutarak" konuşur. Harfleri ağzını abartılı açarak, yavaş ve tok bir sesle çalış:

Ünsüz açma drilleri

Ünsüzleri sesli harflerle eşleyip zincir hâlinde söylemek boğumlanmanın temel egzersizidir. Her satırı önce yavaş, sonra hızlanarak, sesleri yutmadan söyle:

Bölüm 1 — R Sesi Tekerlemeleri

R, Türkçenin en zorlayıcı sesidir — dil ucu damakta titrer. Yutulan ya da yumuşayan R konuşmayı "çocuksu" gösterir. Dil ucunu üst ön dişlerin arkasındaki sert damağa yaklaştır ve titret; yavaş başla, her R'yi duyulur biçimde çıkar.

1. Bir berber bir berbere "Gel beraber bir berber dükkânı açalım" demiş.
2. Kırk kırık küpün kırkının da kulpu kırık kara küp.
3. Şu karşıda kara kuru bir kavak; kara kuru kavak, ne diye kararıp kurumuş kara kuru kavak?
4. Arttırırsam arttırırım, arttırmazsam arttırmam; ben bu arttırmayı arttıramam.
5. Kırk kartal, kırkı da kart kartal; kart kartal kırkında kalkar.
6. Kuru kayısıyı kuru kayısıcı, kuru kayısıcıdan kuru kayısı diye alır.

Aşağıdaki tekerlemelerde R, başka ünsüzlerle (T, D, K) yan yana gelir; bu dil ucunu daha da zorlar:

1. Dört deryanın deldirdiği dört derin dere; dört dereyi dört derviş dolanır durur.
2. Kartal kalkar dal sarkar, dal sarkar kartal kalkar.
3. Tren trene tırt diye çarpar, tırtıl tren rayında tıpış tıpış yürür.
4. Bir tarlaya kemer ekmişler; kemer bitmiş, tarla kurumuş, kuru tarlaya karga konmuş.
5. Rüzgâr eserken pencere perdesi pır pır eder; rüzgâr diner, perde durur.
6. Bir çift kırçıl kır at, kırçıl kırda kişner durur.

Bölüm 2 — S · Ş · Z Islıklı Sesler

S, Ş ve Z; dişler ve dil ucuyla oluşan "ıslıklı" seslerdir. Peltek söyleyiş (dilin dişler arasına kaçması) burada belli olur. Dil ucunu alt dişlere yasla, havayı dar bir kanaldan ver; S incedir, Ş kalın.

1. Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortada su şişesi.
2. Şu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak?
3. Şemsipaşa Pasajı'nda sesi büzüşesiceler.
4. Sen seni bil, sen seni; sen seni bilmezsen patlatırlar enseni.
5. Şu şişe su şişesi mi, süt şişesi mi; şişede su mu var, süt mü var?
6. Şu sıcak çorbayı üfleye üfleye soğutsak da mı içsek, soğutmasak da mı içsek?

Uzayan ıslıklı diziler nefes kontrolünü de sınar. Nefesini ortada bitirmeden, düzenli bir hava akışıyla söyle:

1. Sizin sisiniz bizim sisimizi sisletmiş; bizim sisimiz sizin sisinizi sisletmemiş.
2. Sarı saksıda sarı sarımsak; sarı saksının sarı sarımsağı sararmış.
3. Zilli zurna zırt zırt öter; zurnacı Zeki zilli zurnayı zorla çalar.
4. Bu ekşi eski ekşi mi, eski ekşi mi bu ekşi ekşimiş ekşi?
5. Sizin sazınız bizim sazımızı bozar mı, bizim sazımız sizin sazınızı bozmaz mı?
6. Zil, şal ve gül; bu bahçede raksın bütün gün.

Bölüm 3 — Patlamalı Sesler (K·G·T·D·P·B·M·L)

Bu sesler havanın bir an tutulup "patlatılmasıyla" oluşur. Tembel bir ağızda patlamalar yumuşar, kelimeler birbirine karışır. Her ünsüzü ayrı bir vuruş gibi hisset; ardışık gelenleri birbirine yapıştırma.

K · G · T · D

1. Al şu takatukaları takatukacıya götür; takatukacı takatukaları takatukalamam derse, takatukaları takatukacıdan geri getir.
2. Değirmene girdi köpek, değirmenci vurdu kötek; hem kötek yedi köpek, hem kepek yedi köpek.
3. Getirince el getirir, yel getirir, sel getirir; götürünce el götürür, yel götürür, sel götürür.
4. Dal kalkar kartal sarkar, kartal kalkar dal sarkar; dal da kalkar kartal da.
5. İt iti itti, bit biti itti; it biti itti, bit iti itti.
6. Şu duvarı badanalamalı mı, badanalamamalı mı; badanalarsak kim badanalar?

P · B · M · L

P, B ve M dudaklarda; L dil ucunda oluşur. Dudak tembelliği bu seslerde hemen belli olur — dudaklarını abartılı çalıştır.

1. İbişle Memiş mahkemeye gitmiş; mahkemede mahkemeleşmişler mi, mahkemeleşmemişler mi?
2. Pireli peynir, peynirli pire; pire peyniri, peynir pireyi bekler.
3. Lâlelide bir kel var; kel Lâleli'de lale eker, lale kel Lâleli'de biter.
4. Bebeğin bilek bileziği; bilek bileziği bebeğin, bebeğin bileziği bilekte.
5. Bu pastayı paylaşsak da mı yesek, paylaşmasak da mı yesek?
6. Mavi minik top mor minderde zıpladıkça mırıl mırıl mırıldanır.

Bölüm 4 — Uzun ve Usta Tekerlemeler

Uzun tekerlemeler hem boğumlanmayı hem nefes ve hafızayı sınar. Amaç: baştan sona takılmadan, net ve tek nefese yakın söylemek. Bunları söyleyebiliyorsan diksiyonun sağlam demektir. Önce parça parça çöz, sonra birleştir; nefesini nerede alacağını önceden belirle.

1. Sizin damda var beş boz başlı beş boz ördek, bizim damda var beş boz başlı beş boz ördek. Siz de bizim gibi beş boz başlı beş boz ördeksiniz, demiş sizin damın beş boz başlı beş boz ördeği.
2. Bu yoğurdu mayalamalı mı, mayalamamalı mı? Mayalamalıysa, sarımsaklamalı mı, sarımsaklamamalı mı?
3. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde; develer tellal iken, pireler berber iken, ben babamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken…
4. Hakkı hakkının hakkını yemiş; Hakkı Hakkı'dan hakkını istemiş, Hakkı Hakkı'ya hakkını vermemiş.
5. Bir dalda dört kırlangıç, dört dalda kırk kırlangıç; kırk kırlangıç dört dalda, dört kırlangıç bir dalda.
6. Bir pirinci birinci buluşta bir inci gibi görüp bir güzel pilav pişirmiş.
7. Keskin bıçak kestikçe keskinleşir; kör bıçak kestikçe körelir.

Sık Hatalar ve 21 Günlük Program

Tekerleme çalışırken çoğu kişi aynı tuzaklara düşer. Bunları bilirsen daha hızlı ilerlersin:

Kendini ölç

Gelişmeyi görmek için ölç. Bir tekerleme seç, kaydet ve iki ölçütle değerlendir: netlik ve hız. Aynı tekerlemeyi her hafta sonu tekrar ölç.

1. Bir tekerleme seç; telefonla sesini kaydet.
2. Art arda 3 kez söyle; kaç kez hatasız bitirdiğini say.
3. Kaydı dinle: sesler net mi, kelime yutuyor musun?

21 günlük program

Alışkanlık düzenle oturur. Her gün 10-15 dakika ayır; ısınmayı asla atlama.

Güzel konuşma bir yetenek değil, çalışmayla kazanılan bir alışkanlıktır. Yavaş başla, abartılı boğumla, kaydet ve dinle. Bu alıştırmaları eğitmen eşliğinde ve bir program içinde ilerletmek istersen diksiyon eğitimi sayfasına göz atabilirsin.